Home
اصل و نسب طایفه دنبلی
تاریخ برمکیان
مشاهیر دنبلی
آثار بجا مانده
دانشمندان و شعراء
گالری عکس
تماس با ما
جستجو

 

 

 

 

 

شهر خوی : شهر خوی را میتوان مهمترین اثر تاریخی دنبلی ها بشمار آورد . این شهر چندین مرتبه بدست امرای دنبلی تعمیر شده است از آن جمله در قرن چهارم توسط امیر موسی مرمت یافت سپس در قرن ششم توسط امیر جعفر شمس الملک دنبلی تعمیر و توسعه یافت. این شهر باردیگر دراثر تهاجمات مغول رو به خرابی نهاد و توسط امیر ولی دنبلی ترمیم شد.مجددا" در سال 1014 خ. شهر خوی توسط لشکریان  مراد چهارم سلطان عثمانی بعد از مقاومت مردانه شهبازخان دنبلی و مردم خوی  تخریب و ساکنین آن قتل عام شدند و بنا به گفته مورخین تنها  17 نفر زنده ماندند و مرکزیت آن در زمان حکومت سلمان خان سوباشی دنبلی به  چورس انتقال یافته بود و قلعه خوی نیز ویرانه بوده است که توسط احمدخان دنبلی آباد گردید. شهر فعلی خوی یادگار احمدخان شمرده میشود و آبادانی بعدی شهر حاصل همت، تلاش و کوشش دنبلی هاست .



 قلعه خوی : یادگار احمدخان دنبلی است که در سال1137 خورشیدی( 1171 قمری) با کمک محمدحسن خان قاجار دیوارهای آن تعمیر گردید.در سال 1191 خورشیدی نیز به دستور عباس میرزا برج و باروئی بر آن ساخته شد. دیوان خانه و ارک احمدخان دنبلی در شمال قلعه و نزدیک به دروازه چورس بود که در دوره قاجار خراب شده بود  بجای آن کلانتری ، دبیرستان دخترانه و پسرانه ، اداره دارائی خوی ، اداره ثبت اسناد و اداره پست فعلی ساخته شده است . عمارتهای دنبلی ها از همان نقطه تا مدخل بازار ادامه داشت . بعد از ارک احمدخان ابتدا خانه شهبازخان و بعد از آن حمام نجفقلی خان بود که بعدا"  حمام مرمر نامیده میشد بعد از آن باغی بوده که شهرداری فعلی و مسجد شاه سابق در آن ساخته شده .در داخل قلعه میادینی احداث شده بود که هنوز هم به همان نام معروف هستند از جمله میدان گندم ، میدان نمک یا دوز میدانی و غیره . آثاری از برج و باروی خوی تا سالهای اخیر موجود و در بین مردم خوی بنام بدن دیبی معروف بوده همچنین خندقهای اطراف شهر نیز تا سالهای دهه 60 موجود بوده ولی بعدا" در نتیجه ساختمان سازی و توسعه شهر از بین رفته است.


قلعه چورس : قلعه چورس که مشتمل بر دو قلعه بزرگ و کوچک میباشد یادگار امیر سلمانخان سوباشی است که از قلاع مهم، مستحکم و استراتژیک آذربایجان در عهد صفوی و قرون بعداز آن محسوب میشد و در سلسله جنگهای ایران و عثمانی در عهد صفوی و جنگهای ایران و روس در زمان قاجاریه یکی از پایگاههای مقاومت و فرماندهی سپاه ایران بوده است. خان نشین چورس محل حکمرانی سلمان خان سوباشی و اولاد وی بوده و شهرهای خوی و سلماس و بخشی از خاک ترکیه فعلی و کردستان تا زمان حکومت امیراحمدخان در خوی تابع آن بودند. احمدخان شهر ویران شده خوی را مجددا" آباد نموده و مرکز حکومت خود قرار داد.

متاسفانه در نتیجه عدم توجه مسئولین دهه های گذشته منطقه، این قلعه تاریخی تخریب شده و تنها آثار مختصری از دیوار و برج قلعه ، باغ و چند اتاق از عمارت حکومتی و گرمابه شهر باقی است.  


قلعه و شهر تبریز :  با نهایت استحکام توسط نجفقلی خان دنبلی بیگلربیگی تبریز بعد از زلزله مهیب تبریز بنا شد و درسال 1161 خورشیدی، به پایان رسید و این قلعه هشت دروازه داشت: دروازه خیابان، درب اعلی یا دروازه باغمیشه، درب سرخاب، درب شتربان، درب استامبول، درب سرد، درب مهاد مهین، درب نوبر25. درب سرد همان درب گجیل و درب مهادمهین دروازه ای در میارمیار، کنونی بود. طرح دروازه ها یک طاق سنگی بود با دو مناره پوشیده ازکاشیهای کبود منقش و کتیبه دار و بر پیشانی هر دروازه روی قطعه سنگی مرمر، با خط نستعلیق جلی، ابیات ذیل به طور برجسته نقر گردیده بود:

زهی اساس مشیدکه باد تا به ابد
              ز حادث زمان در امان سبحانی
زبرج بارهء این درتحیرٌاست سپهر
                که شد به پا ز عنایات خان خانی
خدیو ملک عدا لت نجفقلی خانا
                 مفوض است به او رونق جهانبانی
که درنگارش این قلعه درزمان قلیل
              نموده همت وی معجز سلیمانی
نشان ز سد سکندر چو داد تاریخش
           خرد بگفت« حصار سکندر ثانی
 

و درهر یک از طرفین این سنگ نبشته ها نقش برجستهء شیری ترسیم یافته بود، که زنجیر گردن آن به پای سروی بسته شده بود. از این دروازه ها اکنون دو تا باقی است، یکی دروازه خیابان که برجهای آن هنگام امتداد یافتن بازارچه رنگی برداشته شده و دیگری دروازه باغمیشه که منارها و طاق آن فرو ریخته و فقط پایه های سنگی و در آهن کوبی شده آن باقی است.


شهر سارای ترکیه :  شهر سارای که امروزه جزو خاک ترکیه محسوب میشود از آثار امیر بهروزخان سلمان خلیفه دنبلى است و بنام وی «سلمان ساراى» نامیده می شده ولی به مرور زمان کلمه سلمان از نام آن شهر حذف گردیده است .همچنین در نزدیکی این شهر نیز آبادی بزرگی بنام خوی وجود داشته که احتمال دارد خوئیهاى همراه بهروزخان اين آبادى را ساخته باشند.آرامگاه وی در این شهر واقع است.


شهر و حصار دیلمقان : احمدخان دنبلی دور قصبه دیلمقان را حصارکشیده، شش دروازه برای آن ساخت دکانها ، حمامها ، مساجد وبناهای متعددی ساخته آن قصبه را کاملا آباد کرد و دیلمقان را مرکز سلماس قرار داد                                            

ميرزا حسن زنوزی، صاحب كتاب رياض الجنه در باره آباداني ديلمقان مي نويسد :
«در اين سنوات كه قريب چهل سال است به واسطه تسلط و عدل و داد حكام دنبلي ولايت سلماس داير وآباد بلكه فخرالبلاد و اهالي هميشه بر الوار و اكراد غلبه تمام دارند و اكثر مردمش متمول و صاحب ثروتند و خديو شهيد سعيد احمدخان قريه ديلمقان را باروی عظيمي كشيد و آنجا را شهرچه اي ساخت و دكاكين و حمامات و مساجد و رباطات و عمارات عاليه در آنجا بنا نمود و اولادش هم در آبادی آنجا كوشيدند . در مقدمه استيصال خوی آنجا هم بالمره خراب و پايمال و اهلش دربدر و فراري شدند و دراين اوقات مردمش يكايك جمع مي شوند … ».

این حصاردر سال 1142 خورشیدی، از سنگ و آجر و خشت و گل ساخته شده ، دارای حدود  10 متر ارتفاع و 5 متر عرض بوده و در بالای آن براحتی توپها را دور شهر جابجا میکردند. دروازه های آن نیز از چوبهای محکم و مقاوم ساخته شده بود بطوریکه شکستن آنها غیر ممکن بود.  همچنین در فاصله های معین برجهای دو و سه طبقه ساخته شده بود طبقه اول اصطبل و انبار مهمات بوده و از طبقات بالا توسط جنگجویان و مدافعین شهر استفاده می شده ،حفره هائی نیز جهت تیراندازی و نگهبانی افراد وجود داشت .  همچنین خندقی به عمق 3.5 متر و عرض حدود 4 متر بدور آن ساخته شده بود  که در مواقع حمله دشمن از آب پر می شد. این حصار در زلزله سال 1305 خ. تخریب شد و تنها قسمتهائی از دیوار و دو برج آن باقی مانده است.
 


 تعمیرات سامره عراق : احمدخان دنبلی بنا به درخواست علمای عراق تصمیم به نوسازی مشاهد متبرکه شیعیان در شهر سامره عراق نمود. وی در سال 1163 خ.  برادر همسر خود میرزا رفیع را با دوازده هزار تومان مخارج تعمیر صحن عسگریین (ع ) وبا معماران و کارگران کافی به آن شهر فرستاد. ولی بعد از شهادت احمدخان کار آنجا ناتمام ماند. حسینقلی خان فرزند احمدخان که بعد ازپدر حکومت خوی را داشت  وزیر خود میرزا جعفر را که پسر میرزا رفیع بود برای تکمیل کار به سامره فرستاد.میرزا حسن ریاضی می نویسد «میرزا محمد جعفر وزیر، به همراهی معماران و مهندسان به عراق رفته ، و دو سال عمارت آنجا را از قبیل صحن و مناره و رواق و صفه و ایوان و سرطاق و پیش طاق بنا کرده اند و از آغاز تا انجام دوازده هزار تومان خرج شده ، بالاخره در سال 1207 (1172 خ.) تمام شده است .»

در اين عمليات،تغييرات اساسي و کامل درحرم وسرداب انجام و يکي ازدرهاي حرم عوض شد.در کتيبه اي برجاي مانده از اين تعميرات، نام ميرزا محمد رفيع ديده مي شود. اين تعميرات به سبب ترور ناجوانمردانه احمدخان ناتمام ماند و بعداز چندسال، فرزندش حسينقلي خان آن را دنبال کرد. او کاشي هاي گنبد را بازسازي نمود و براي زائران حمام، کاروانسرا و مسجد احداث کرد. علامه ميرزا محمد سلماسي و فرزندش شيخ زين العابدين براجراي اين تعميرات و بازسازي نظارت داشتند. حسينقلي خان بر روي مزار نرگس خاتون و حکيمه خاتون نيز ضريحي تعبيه کرد. نرجس خاتون، مادر بزرگوار حضرت ولي عصر (عج)، در 260 ق از دنيا رفت و در کنار قبر دو امام بزرگوار، داخل ضريح آن ها، به خاک سپرده شد. اين بانوي بزرگوار فرزند یشوعا، پسر قيصر روم، بود که به عنوان کنيز به سامراء آمد و حکيمه خاتون او را به امام حسن عسکري بخشيد.نام اين بانو در روم «مليکا» بود و نسب مادري  او به شمعون پيامبر ميرسد كه جانشين  حضرت عيسي بود. پس از پذيرش اسلام نام وي به «نرجس» تغيير يافت اما به نامهاي ديگري چون ريحانه، سوسن و صيقل نيز ناميده مي شد. اين بزرگوار پس از فوت، در خانه امام حسن عسکري در محل سکونت خويش، کنار امام دفن شد که اکنون داخل ضريح مطهر امامين و پشت سر آن ها قرار دارد.

برفراز بقعه و مرقد مطهر دوامام، گنبدي ساخته اند که از همه گنبدهاي عتبات عاليات بزرگ تر و محکم تراست. در ابتداي امر، در عصر ناصر الدوله حمداني، گنبدکوچکي ازگچ و آجر برفراز مرقد ساخته شد. معز الدوله ديلمي نيز گنبد ديگري به جاي آن ساخت. چندي بعد، ارسلان بساسيري آن را خراب کرد و گنبد بهتري ساخت. گنبد کنوني ساخته امیر احمدخان دنبلی و فرزندش حسینقلی خان است که با آجر ساخته شده و به کاشي هاي خاکستري مزين گردید. در زمان ناصر الدين شاه، آنرا از ثلث ثروت اميرکبير تذهيب وطلايي کردند. محيط گنبد 68 متر است و 72 هزار کاشي طلا در آن به کار رفته است. داخل گنبد آينه کاري و مزين به آيه هاي قرآني و اسم هاي ائمه اطهار با کاشي هاي هفت رنگ است.

سرداب حرم، صحني به طول شصت و عرض بيست متر با ايوان و شبستان دارد. درگذشته، راه سرداب از پشت سر نزديک قبر نرجس خاتون بود تا اين که احمد خان  سرداب را به صورت جداگانه ساخت و صحن وايوان براي آن قرار داد. سرداب به وسيله دري به شبستان وصل مي شود که نقره کاري شده است. روي سرداب مسجدي وجود دارد که به مسجد صاحب مشهور است که توسط حسينقلي خان ساخته شده است. برفراز مقام غيبت يا سرداب هم گنبدي کاشي کاري شده قرار دارد که توسط احمد خان ساخته شده  است

آرامگاه امرای دنبلی در سامره زیارتگاه عمومی است و زائران به روان پاک آنان درود میفرستند.


داغ باغی ( باغ دلگشا) : یکی دیگر از بزرگترین یادگارهای امیر احمدخان دنبلی است و در سال 1156 خ.  ساخته شده است.این باغ در جنوب شهر در دامنه کوه قلابی در چهار طبقه و در انتهای هر طبقه دیوار سه متری با سنگهای تراشیده ساخته بودند و از هر طبقه با دو پلکان سنگی 9 پله ای در چپ و راست خیابان رفت و آمد می شد. در مرتفع ترین قسمت باغ ساختمان مجللی در دو طبقه ساخته شده بود . زیر زمین ساختمان نیز حمام بزرگی بوده مزین به سنگهای مرمر .آب باغ اول وارد استخر می شده و سپس در جویی که وسط خیابان باغ ساخته شده بود بصورت آبشار از یک طبقه به طبقه پائین تر سرازیر می شده است دو طرف خیابان باغ نیز درختان چنار و گلهای سرخ کاشته شده بودند .درتاریخ 11 تیر 1177 خورشیدی، حسین قلی خان دنبلی در این باغ پذیرائی شایانی از فتحعلی شاه و همراهانش به عمل آورد. این به باغ مساحت این باغ  18 هکتار بود و مانند باغ فین کاشان ،باغ شاهزاده ماهان و شاهگلی تبریز جزو باغهای تاریخی ایران بود.اگر داغ باغی در سالهای گذشته  از بین نمیرفت میتوانست یکی از قطبهای توریستی باشد و در حال حاضر نیز میتوان با احیای آن تاحدودی به این مهم دست یافت.


بازار خوی : (چارسو) توسط احمدخان دنبلی و به سبک بازار وکیل شیراز ساخته شده است و یکی از معروفترین و بهترین بناهای اوائل دوره قاجار شناخته می شود.بازار خوی از چندین راسته، سرا، کاروانسرای شهری و چهارسوق خوش ترکیب تشکیل شده اين بازار که مجموعه كاملی از سبک شهرسازی دوره اسلامی است، توجه جهانگردان را به خود اختصاص داده و از سوی نويسندگان معتبری چون ابن حوقل (346 هـ. ق) بارها مورد اشاره قرار گرفته است.


کاروانسرای خان : توسط امیراحمدخان دنبلی در شهر خوی جهت استفاده کاروانها و کاروانسرای دیگری نیز در کنار آن جهت چارپایان کاروانها در شهر خوی ساخته شد. امین الشرع در مورد چنین نوشته است « چهار دیوار سرای خان همه اش از سنگ سفید ساخته شده ، در غایت استحکام . و آن چهل حجره تاجرنشین دارد ، هر حجره ای با قهوه خانه و پستوی علیحده ، و در کنار آن کاروانسرای دیگری به جهت چارپایان بنا شده است »


حمام نجفقلی خان : که به حمام خان معروف بود فرش حمام و حوضچه هایش از مرمر بوده و در سالهای بعد  حمام مرمر  نامیده می شد.

 


مسجد امیربیگ: این مسجد که بالاتر از میدان قمسال نرسیده به امامزاده واقع است یادگار ملک طاهر   ملقب به امیربیگ فرزند امیرجعفر شمس الملک میباشد که در قرن هفتم هجری ساخته شده است این مسجد بالاتر از میدان قمسال خوی و پائین تر از  امامزاده واقع است و علیرغم تعمیرات مکرر در طول تاریخ هنوز هم به اسم بانی اولیه آن امیر بیگ نامیده میشود.


مسجد و حمام مطلب خان :   این مسجد و حمامی که در کنار آن ساخته شده یادگار مطلب خان پسر امیر جمشید سلطان دنبلی حاکم مرند و نواده حاجی بیگ سلطان دنبلی است وی هزینه ساخت این مسجد و حمام را نیز از محل فروش بخشی از دهات یکانات مرند که متعلق به او بوده تامین نموده است .این مسجد در دوره قاجاریه بازسازی گردیده ولی در برخی منابع تاریخی به اشتباه ساخت مسجد مذکور به زرگر مخصوص عباس میرزا نسبت داده شده احتمال دارد بازسازی مسجد مطلب خان ،توسط زرگر نایب السلطنه انجام گرفته باشد.



مسجد ملاحسن : به دستور احمدخان دنبلی و بنام ملاحسن تسوجی شیخ الاسلام در خوی ساخته شد ساخته شد. اين مسجد دارای يك شبستان  بزرگ و بر روي دو رديف ستون سنگي به شكل 8 ضلعي بنا شده است. 12 طاق گنبدي شكل در طرح ها و شكل هاي مختلف ، ويژگي منحصر بفرد این مسجد است. تزئينات بنا در نوع آجرچيني گنبدها و سقف شبستان و در  طرحها و مدلهای مختلف بسيار هنرمندانه است. محراب مسجد نیز با  کاشیهای مزین به آیات قرآن تزئین گردیده است که در نوع خود جالب توجه است. این مسجد در خیابان انقلاب فعلی و مابین میدان نمک ( دوز میدانی ) و  دوشابچی بازار واقع است .این مسجد در سال 1257 خ. توسط فردی بنام حاجی ابراهیم تاجر تعمیر گردیده است.
ملا حسن همان شخصی است که بعد از ترور احمدخان شهید در حالی که وحشت سراسر شهر را گرفته بود بدون ترس از قاتلین و امرای قاجار جنازه وی را در امامزاده خوی دفن نمود.بعدا" حسینقلی خان جنازه احمدخان را به سامره فرستاد.


مسجد سلمان خان : این مسجد توسط سلمان خان دنبلی پسر امیراصلان خان و نواده امیر احمدخان ساخته شد که در چهارراه مرکزی شهر واقع است .در اکثر منابع تاریخی ساخت این مسجد به سلمان خان برادر و سپهسالار احمدخان نسبت داده شده است . به نظر میرسد تشابه اسمی و معروفیت بیشتر سلمان خان برادر احمدخان در منابع تاریخی موجب چنین اشتباهی گردیده.   


 مسجد شاه خوی :  نام اصلی آن مسجد جمعه میباشد و در حال حاضر مسجد سیدالشهدا خوانده می شود. ساخت آن را امیراحمدخان دنبلی شروع کرد وبعداز شهادت ایشان در زمان حسینقلی خان ادامه یافت دو مدرسه درقسمتهای شرقی و غربی مسجددر نظر گرفته شد و ساختمان آن مدارس نیز ساخته شد  ولی بعد از درگذشت حسینقلی خان نیمه تمام باقی ماند نهایتا" با همت حاجی میرزا یحیی امام جمعه و با خودیاری مردم خوی ساختمان آن به اتمام رسید. ستونهای این مسجد سنگی است و بدست سنگتراشان ارمنی ساخته شده است .

بنا به اعلام اداره میراث فرهنگی, صنایع دستی و گردشگری شهرستان خوی، اخیرا به دنبال پی‌‏کنی دیوارهای حیاط مسجد سیدالشهدای خوی، یک قطعه فواره آب سنگی متعلق به دوره قاجار بطول 120 سانتیمتر  کشف شد. در چهار گوشه فواره سنگی, چهار چهره انسان (مهر آفتاب) حکاکی شده و یک گل هشت پر بر سطح آن نقش بسته است. پایین فواره به صورت چهار وجهی برای نگهداشتن فواره تعبیه شده که زیبایی خاصی به این فواره بخشیده است.این اثر تاریخی برای نگهداری به گنجینه میراث فرهنگی و گردشگری خوی انتقال یافته است. ناگفته نماند که محل مسجد شاه خوی قبلا بخشی از ارگ حکومتی امیر احمدخان بوده است.



پل خاتون : بر روی رودخانه قطور خوی در کنار دامنه کوه غضنفر توسط احمدخان دنبلی و بنام همسرش ساخته شد . این پل شش دهنه دارد و کاروانهائی که از عثمانی به ایران می آمدند از این پل گذشته به سمت مرند و تبریز می رفتند. پل خاتون هنوز هم پابرجاست .   پل دارای 7 دهانه بزرگ است . بین دو طرف رودخانه و بر روی پایه های سنگی ، هفت دهانه منظم به صورت طاقهای تزئینی تعبیه شده که با ساختمان اصلی بنا هماهنگی جالب توجهی دارد . طول پل 59/40 و عرض آن 8/70 و ارتفاع آن از پایه 6/48 است .


 باغ هفت طبقه فیرورق : در بخش فیرورق (پره ) که اقامتگاه و متعلق به شهبازخان دنبلی و از سکونت گاههای دنابله محسوب می شد توسط محمدبیگ دنبلی پسر کوچک شهبازخان ساخته شده است .اشتهاردی در مورد این باغ میگوید محمدبیگ بیست هزار تومان خرج خاکریزی طبقات و ساختن دیوار اطراف باغ کرد اما فرصت اتمام آن را نیافت .



باغهای معروف به قوشا باغلار ( باغهای جفت ) و گرمابه محمدبیگ : قوشاباغلار از باغهای معروف خوی واقع در محله امامزاده و گرمابه محمدبیگ واقع در بازار خوی از آثار محمدبیگ دنبلی فرزند کوچکتر امیر شهبازخان و نواده مرتضی قلی خان دوم می باشند. گرمابه مذکور با الهام از گرمابه وکیل شیرازساخته شده است و آثار آهكی روي آن،با تزئينات گرمابه وكيل تشابه زیادی دارد.گرمابه فوق از گرمابه های معروف خوی میباشد و تا چند سال پیش، عموم مردم خوی از آن استفاده می نمودند.



 حمام ایل ( ایل حامامی ) : در نزدیکی کاروانسرای خان جنب بازار درشهر خوی، جهت استفاده مسافرین و کاروانیان  بدستور حسینقلی خان دنبلی ساخته شد.این گرمابه تا سالهای اخیر مورد استفاده قرار میگرفت.



مسجد خان : در ضلع جنوبی ارک احمدخان دنبلی و توسط امیر حسینقلی خان دنبلی ساخته شده است شاعر معروف حریف خوئی در تعریف این مسجد قصیده ای به مضمون زیر سروده است .

خدیو جوان بخت والا گهر                         که نازد به عهدش زمین و زمان
یکی مسجدی ساخت بر شهر خوی          چه مسجد یکی دلگشا بوستان
امیر مظفر حسین خان که شد                 موفق به توفیق رب جهان
ز دلکش بناهای رنگین او                         سزد رشک بر خوی برد اصفهان
حریف از پی سال تاریخ گفت                    شد این مسجد آباد از لطف خان
 

این مسجد بعلت عدم توجه و بازسازی در سالهای قبل از انقلاب تخریب شده و خرابه های آن باقی بود. درسالهای اخیر در محل مسجد خان، مسجد دیگری ساخته شده و بنام امام خمینی نامگذاری گردیده است.   



مدرسه خان :    در زمان حکومت امیرحسینقلی خان دنبلی بیگلربیگی آذربایجان و بدستور وی جهت تدریس دانشمند بزرگ میرزا حسن ریاضی متخلص به فانی در کنار مسجد خان ساخته شد.


مسجد شفیعیه : در زمان حکومت امیر احمد خان دنبلی  و بدستور وی ساخته شد.


مسجد مرتضی قلی خان : این مسجددر زمان حکومت مرتضی قلی خان دنبلی درچورس و بدستور وی ساخته شده است که به «مسجد سرخ» یا بزبان ترکی «قیرمیزی مسجد» معروف است.به نوشته اشتهاردی از قول امیر محمودخان خاور دنبلی ، مرتضی قلیخان «مسجدی عالی بنا ،غیرت مسجد اقصی در قصبه چورس بنیاد نهاد و موقوفات چند به جهت آن قرار داد». خوشبختانه این مسجد در سالهای اخیر توسط دستگاههای دولتی ذیربط بطور اساسی مرمت گردیده و از خطر نابودی کامل نجات یافته. آثار دیگری نیز از مرتضی قلی خان باقیست از جمله مرمت ایوان حضرت معصومه قم، تعمیر قلعه چورس و اماراتی چند در شهر اصفهان.


 بقعه يا مقام صاحب الامر تبریز :   درجانب شرقی ميدان صاحب آباد تبریز قرار گرفته است.يک گنبد و دو مناره بلند دارد. نخست مسجد سلطنتی شاه طهماسب صفوی بود.در سال 1014 خورشیدی به وسيله سپاهيان سلطان مراد چهارم تخريب شد پس از عقب نشينی عثمانيان دو باره آباد گرديد. در زلزله شديد سال 1157 خ. ، دوباره تخریب شد. در سال 1172 خ.  توسط امیر جعفر قلی خان دنبلی ملقب به باتمانقليچ پسر احمد خان دنبلی که حکومت تبریز را داشت تجديد بنا يافت.

قدیمی ترین بخش آن بنا شبستان وسیعی است از طاقها و گنبدهایی که بر فراز ستون های 8 گوش آجری که زینت بخش آن گچبری های ظریف و هنرمندانه دوره روادیان ( مقارن سلجوقیان) است بنا شده است  در مدخل دهلیز و اندرون بقعه ،دو طاق مرمری از زمان شاه طهماسب برجا مانده . در وسط بقعه صندوق چوبی مشبکی قرارگرفته است .


مسجد جامع تبریز :  در زلزله سال 1157 خ. که کلیه عمارات تبریز را در هم کوبیده شد این مسجد نیز از خرابی بی نصیب نماند . مسجد جامع که به مسجد جمعه و مسجد جامع کبیر نیز معروف است، در ضلع جنوبی صحن مدرسه طالبیه و بین مسجد حجت الاسلام و مسجد میرزا اسماعیل خاله اوغلی واقع است و یکی از قدیمی ترین ابنیه تاریخی شهر تبریز به شمار می آید. تاریخ بنا و نام بانی اولیه معلوم نیست، عده ای آن را از مساجد صدر اسلام می دانند، پاره ای دیگر بنای قدیمی را به دوره سلجوقیان نسبت می دهند. در کتاب مرزبان نامه به مسجد جامع تبریز اشاراتی که بیانگر آبادانی و شکوه آن در سالهای 589-603 خ.  در عصر اتابک ازبک ابن محمد بن ایلدیگز بوده است.دردوره حکومت آق قویونلوها در آذربایجان گنبدی رفیع مزین به انواع کاشیکاریهای معرق به وسیله سلجوق شاه بیگم زن اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده که هنوز هم پایه ها و گوشه هایی از کاشیکارهای آن باقیمانده است. مسجد فعلی با طاقهای رفیع و پایه های استوارش بعد از زلزله تبریز در سال 1157 خورشیدی که  طاقهای  آن شکست و فرو ریخت توسط امیر احمدخان دنبلی و پسرش امیرحسینقلی خان مرمت گردیده است

                                                        


کاروانسرای آقا مهدی کاشان: این کاروانسرا واقع در بازار کاشان از آثار آقامهدی دنبلی ملقب به وکیل الرعایا حاکم وقت کاشان میباشد که بمنظور رفاه حال و اسکان بازرگانان تبریز و خوی و باکو و دربند ساخته شده است. این کاروانسرا در سه طبقه با گچ و آجر بنا گردیده و دور تا دور آن در هر سه طبقه حجره هائی با آشپزخانه و صندوقخانه مجزا قرار گرفته و در هر طبقه معبری به تیمچه سرپوشیده در نظر گرفته شده تا بتوانند کالاها را  تا درب حجره ها حمل نمایند. در محوطه کاروانسرا استخر آب بزرگی ساخته شده و باغچه های مشجر و محوطه های گل کاری شده به همراه چاه آبی جهت استفاده ساکنان ساخته شده است. چاه آب مذکور «خان گلشن» نامیده میشود